Problemy języka polskiego

Rodzaj męski jest wyraźnie popularniejszy w polskim słownictwie i gramatyce. W większości przypadków rzeczowniki dotyczące nazw zawodów, grup mieszanych płciowo, itp. są domyślnie rodzaju męskiego i męskoosobowe, co wpływa negatywnie na reprezentację osób innych płci, a może też wpływać na nasze postrzeganie świata*. Pamiętajmy też, że rodzaj gramatyczny może wskazywać na płeć, ale nie zawsze będzie z nią tożsamy (Przykład: ten chłopak, te chłopaki).

Wszystkie chyba wiemy, czym są feminatywy. Pomimo oporów środowisk konserwatywnych, powoli przyjmują się one w codziennej polszczyźnie. „Reżyserka”, „prawniczka”, „psycholożka” czy nawet „gościni” już coraz mniej nas dziwią. I bardzo dobrze!

Jakiś czas temu Rada Języka Polskiego wystosowała następujące stanowisko**:

„Rada Języka Polskiego przy Prezydium PAN uznaje, że w polszczyźnie potrzebna jest większa, możliwie pełna symetria nazw osobowych męskich i żeńskich w zasobie słownictwa. Stosowanie feminatywów w wypowiedziach, na przykład przemienne powtarzanie rzeczowników żeńskich i męskich (Polki i Polacy) jest znakiem tego, że mówiący czują potrzebę zwiększenia widoczności kobiet w języku i tekstach. Nie ma jednak potrzeby używania konstrukcji typu Polki i Polacy, studenci i studentki w każdym tekście i zdaniu, ponieważ formy męskie mogą odnosić się do obu płci.”

Rada Języka Polskiego przy Prezydium PAN

„Formy męskie mogą odnosić się do obu płci.” — zapewne wszystkie jesteśmy przyzwyczajone do tego stwierdzenia, bo tak, oczywiście, że mogą. Problemem jednak jest to, że zarówno Osoby Kobiece, jak i Niebinarne są z tego powodu nieobecne w językowej świadomości. Na szczęście z każdym rokiem rośnie publiczna wrażliwość wobec seksizmu językowego. W różnych wytycznych dotyczących projektowania*** np. gier, aplikacji czy też innych tworów użytkowych, zwraca się uwagę co do istotności, by wobec osób użytkujących korzystać z form językowych neutralnych płciowo. 

Głównymi problemami w języku polskim jest to, że:

  • zdecydowana większość rzeczowników jest nacechowana płciowo
    (Przykład: Gracz / Graczka, Badacz / Badaczka, Mistrz Gry / Mistrzyni Gry),
  • jeżeli jest chociaż jeden mężczyzna w grupie, to liczba mnoga zwyczajowo jest męskoosobowa
    (Przykład: 1 gracz + 3 graczki = 4 graczy).

Ale ja jestem MISTRZEM GRY, a nie MISTRZYNIĄ!

Brawo! Gratulujemy dostrzeżenia dyskryminacji językowej, z którą od lat męczą się zarówno kobiety, jak i osoby niebinarne! To, że starsze podręczniki zawierały jedynie formy męskoosobowe, było przywilejem dla osób męskich. Wynika to z tego, że przez większość historii podręczniki były pisane przez mężczyzn i dla mężczyzn, a kobiety musiały wywalczyć sobie prawo do edukacji – do dziś większość treści jest domyślnie kierowana do panów, a kobiety mogą jedynie dołączyć do istniejącej już grupy na jej prawach językowych. Celem osób niemęskich nie jest wykluczenie mężczyzn z przestrzeni językowej, a jedynie należne pojawienie się w niej.

Istnieją dwa ważne pojęcia w terminologii użytkowej: 

  • równość (equality) — czyli każdy dostaje dokładnie tyle samo, niezależnie od dodatkowych czynników,
  • wyrównanie (equity) — czyli sprawiedliwe wyrównanie sytuacji. Osiąga się je wtedy, gdy zauważamy, że pewne grupy osób potrzebują większego wsparcia niż inne, by ich pozycja społeczna mogła zostać wyrównana. Dzieje się tak ze względu na ogromne różnice na starcie oraz w narzędziach, które posiadają w stosunku do grup uprzywilejowanych. Warto pamiętać, że choć nie jest to niczyją osobistą winą, grupy uprzywilejowane posiadają szersze spektrum możliwości i narzędzi w systemie społecznym, który preferuje ich styl bycia. Wyrównywanie więc ma na celu kompensację tych nierówności, nie zaś wskazanie winnych lub dewaluację ich pozycji.

Feminatywy pojawiające się są wyrównującym rozwiązaniem w naszym języku wobec kobiet, które zniknęły na chwilę z jego świadomości. Ich problemem jednak jest to, że istnieją też inne mniejszościowe grupy, szczególnie językowo niedoreprezentowane.

Osobatywy

Na szczęście, z pomocą nam przychodzą osobatywy****, które występują już w codziennym użyciu (np. zaproszenie z osobą towarzyszącą), a są neutralne płciowo. Jest to najbardziej inkluzywna forma językowa spośród dostępnych dla nas. 

Osobatywy to konstrukcje typu: „osoba” + imiesłów, „osoba” + przymiotnik, itp. Zupełnie nie wskazują na płeć, są więc idealne do opisu grup czy też pojedynczych osób, których płci nie znamy. Ta kompozycja słowna jest normatywna, łatwa do tworzenia oraz odmiany i można je łączyć z formami ta/tej.

maskulatyw ♂ feminatyw osobatyw ♂⚧⚲

gość

goście

gościni

gościnie

osoba goszczona

osoby goszczone

prelegent

prelegenci

prelegentka

prelegentki

osoba prelegencka

osoby prelegenckie

Ukrainiec

Ukraińcy

Ukrainka

Ukrainki

osoba z Ukrainy

osoby z Ukrainy

Uchodźca

Uchodźcy

Uchodźczyni

Uchodźczynie

osoba uchodźcza

osoby uchodźcze

homoseksualista/gej

homoseksualiści/geje

homoseksualistka/lesbijka

homoseksualistki/lesbijki

osoba homoseksualna

osoby homoseksualne

towarzysz

towarzysze

towarzyszka

towarzyszki

osoba towarzysząca

osoby towarzyszące

Ich dodatkową zaletą jest podkreślenie, że każdy człowiek jest osobą — kimś znacznie więcej niż tylko pojedynczym rzeczownikiem.

Peter Singer, współczesny filozof, etyk, uznaje, że osobami są tylko istoty samoświadome. Możliwe, że samoświadomość (czyli pojmowanie, „ideę samego siebie” w sposób doświadczalny) ukazuje zdolność rozpoznawania siebie w lustrze, tzw. test lustra

Propozycja dla fandomu erpegowego

Dlatego wysuwamy propozycje inkluzywniejszych terminów do użytkowania przez wydawnictwa, osoby twórcze oraz tłumaczące, a także przez fandom. Nasze propozycje to:

  • Gracze i Graczki, mogą być zastąpione przez Osoby Grające (OG),
  • Mistrz/Mistrzyni/Mistrze Gry 🔜 Osoba Mistrzująca Grę (OMG) lub krócej 🔜 Osoba Mistrzująca (OM),
  • Postać Gracza 🔜 Postać Osoby Grającej (POG)
  • Bohaterki i Bohaterowie Niezależni 🔜 Postaci Niezależne (PN)
  • Autor/Autorzy 🔜 Osoba Autorska / Osoby Autorskie

Dopisek: W przypadku osób autorskich i współtworzących, zgadzamy się z komentarzem, który pojawił się na naszym fb, że należy sposób określania, pozostawić tym osobom, a wydawnictwa powinny zastosować się do ich preferencji w stopce.

Podsumowanie

O ile bardzo dziękujemy wydawnictwom i pozostałym osobom za stosowanie się do postępujących norm społecznych i do stanowiska Rady Języka Polskiego, to chciałybyśmy zwrócić tym artykułem uwagę, że nie jest to wciąż najlepsze rozwiązanie.

Gry wyobraźni dla wielu osób są odskocznią od prawdziwego świata, w którym nie są one brane pod uwagę. Dlatego warto zastanowić się, czy w przypadku hobby, gdzie wszystko jest możliwe, nie byłoby możliwości przeciwdziałania wkluczeniom w tekstach i podręcznikach użytkowych.

Dołącz do nas!

Dołącz do Nas na discordowy serwer Ryzyka Narracyjnego, czekamy tam na Ciebie z całą naszą puchatością!

~Artykuł został napisany przez Anastazję „Nastii” Jaworską.